Giải Câu hỏi trang 75 Chuyên đề Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Định hướng chung: "Nhớ rừng" (Thế Lữ) là một trong những thi phẩm tiêu biểu khẳng định thắng lợi của phong trào Thơ mới, thuộc trường phái lãng mạn (chủ nghĩa lãng mạn trong văn học Việt Nam 1932–1945). Muốn đánh giá đúng tác phẩm, cần đặt nó trong mối quan hệ phụ thuộc với phong cách của trường phái mà nó thuộc vào: cái tôi cá nhân trỗi dậy, khát vọng tự do tuyệt đối, sự đối lập giữa mộng và thực, bút pháp lãng mạn (phóng đại, tương phản, giọng điệu say sưa, hình tượng kì vĩ). Trên cơ sở ấy, có thể nêu và phản biện một số quan điểm đánh giá khác — những cách đọc không xuất phát từ việc khảo sát mối quan hệ này nên dễ dẫn đến ngộ nhận.

a) Quan điểm đọc tác phẩm thuần túy như một bài thơ "vịnh con hổ" / thơ về loài vật.
- *Nội dung quan điểm:* Có người cho rằng "Nhớ rừng" chỉ là bài thơ tả nỗi nhớ rừng của một con hổ bị nhốt trong vườn bách thú, giá trị nằm ở tài quan sát, miêu tả sinh động cảnh vật và tâm lí con thú.
- *Phản biện:* Cách đánh giá này tách tác phẩm khỏi phong cách lãng mạn của trường phái Thơ mới, nơi hình tượng thiên nhiên – loài vật luôn mang tính tượng trưng cho cái tôi. Con hổ chỉ là hình tượng ẩn dụ cho người thanh niên trí thức đương thời: bị tù túng, u uất trong "cũi sắt" của thực tại tầm thường, giả dối ("Hoa chăm, cỏ xén, lối phẳng, cây trồng"), ôm khát vọng tự do và nuối tiếc một thời oanh liệt. Nếu chỉ đọc như thơ tả vật thì bỏ mất chiều sâu tâm trạng thời đại và tiếng nói cá nhân — vốn là linh hồn của phong cách trường phái. Tiêu đề phụ "Lời con hổ ở vườn bách thú" chính là dấu hiệu của thủ pháp "mượn vật nói người" đặc trưng cho thơ lãng mạn.

b) Quan điểm đánh giá nặng về nội dung chính trị – xã hội, quy giản bài thơ thành "lòng yêu nước".
- *Nội dung quan điểm:* Một cách đọc khác lại nhấn mạnh tác phẩm chỉ có giá trị vì "gửi gắm lòng yêu nước, nỗi u uất của người dân mất nước", và đánh giá cao – thấp tùy theo mức độ "yêu nước" đọc được.
- *Phản biện:* Khía cạnh ấy có thật, nhưng nếu biến thành tiêu chí duy nhất thì lại không bám vào phong cách lãng mạn. Giá trị của "Nhớ rừng" trước hết là ở sự giải phóng cái tôi cá nhân, ở khát vọng tự do và vẻ đẹp thẩm mĩ của bút pháp lãng mạn (cảm hứng lớn lao, hình ảnh tráng lệ, nhạc điệu phóng khoáng) — chính những đặc trưng này của trường phái mới làm nên sức sống tác phẩm. Quy tác phẩm về một thông điệp chính trị khiến ta đánh giá phiến diện, bỏ qua đóng góp về hình thức nghệ thuật và cảm quan thẩm mĩ mà trường phái lãng mạn mang lại.

c) Quan điểm phê phán bài thơ là "thoát li, bi quan, tiêu cực".
- *Nội dung quan điểm:* Có ý kiến đánh giá thấp "Nhớ rừng" vì cho rằng nó chỉ ca ngợi quá khứ, mơ mộng viển vông, quay lưng với hiện thực, mang tính "ru ngủ".
- *Phản biện:* Đây là cách đánh giá dùng tiêu chí của một trường phái khác (hiện thực) để phán xét một tác phẩm lãng mạn, nên khập khiễng. Trong hệ hình của chủ nghĩa lãng mạn, sự "thoát li" vào mộng tưởng, việc đề cao quá khứ huy hoàng và cái "giấc mộng ngàn" chính là hình thức phản kháng thực tại tù túng, là cách khẳng định khát vọng tự do khi không thể thỏa mãn nó ở đời thực. Hiểu đúng mối quan hệ phụ thuộc với phong cách trường phái, ta thấy chất "bi" đi liền với chất "tráng": nỗi nhớ rừng không ủy mị mà dữ dội, kiêu hãnh, mang tầm vóc lớn.

d) Quan điểm đánh giá biệt lập theo "thiên tài cá nhân", tách khỏi trào lưu.
- *Nội dung quan điểm:* Có cách khen ngợi chỉ dựa vào tài năng riêng của Thế Lữ, xem thành công của bài thơ như hiện tượng đơn lẻ, không liên quan đến phong trào.
- *Phản biện:* Tài năng cá nhân là có thật, nhưng đánh giá như vậy không thấy vì sao "Nhớ rừng" lại trở thành "bài thơ mở đầu cho sự toàn thắng của Thơ mới". Tác phẩm tiêu biểu vì nó kết tinh những đặc trưng chung của trường phái lãng mạn (giải phóng cái tôi, câu thơ tự do hóa, nhạc điệu mới, cảm xúc mãnh liệt) đồng thời thể hiện qua phong cách riêng của Thế Lữ. Chỉ khi đặt trong quan hệ với phong cách trường phái mới lí giải được vị trí lịch sử – văn học của nó.

Kết luận: Các quan điểm trên đều có phần hợp lí cục bộ, nhưng vì không khảo sát mối quan hệ phụ thuộc giữa tác phẩm và phong cách trường phái lãng mạn nên đều phiến diện. Đánh giá "Nhớ rừng" một cách thỏa đáng đòi hỏi đọc nó như một sản phẩm tiêu biểu của chủ nghĩa lãng mạn trong Thơ mới: hình tượng con hổ là ẩn dụ cho cái tôi cá nhân khát khao tự do, bút pháp lãng mạn tạo nên vẻ đẹp tráng lệ, và chính sự gắn bó với phong cách trường phái làm nên giá trị cũng như vị trí lịch sử của tác phẩm.