Giải Bài 6 trang 19 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Trong đoạn trích Xuân Tóc Đỏ cứu quốc (trích *Số đỏ* — Vũ Trọng Phụng), tác giả dùng dày đặc hai biện pháp tu từ nói mỉa (giả vờ khen, ca ngợi trang trọng để thực chất châm biếm, hạ bệ) và nghịch ngữ (ghép cạnh nhau những từ ngữ, khái niệm mâu thuẫn, trái ngược về nghĩa để tạo tiếng cười trào phúng). Có thể tìm và phân loại như sau:

a) Những câu, cụm từ mang sắc thái NÓI MỈA

- Ngay nhan đề "Xuân Tóc Đỏ cứu quốc": gán hành động cao cả "cứu quốc" cho một kẻ vô học, lưu manh, bịp bợm — cách nói trang trọng đặt lên đối tượng tầm thường chính là mỉa mai.

- Việc Xuân cố tình thua ván quần vợt trước quán quân Xiêm (để tránh xung đột giữa hai chính phủ) lại được tung hô là hành động "hi sinh vì Tổ quốc", là công lao của bậc "anh hùng cứu quốc". Lời khen long trọng ấy mỉa mai chính trò hề chính trị.

- Bài diễn thuyết đầy giọng điệu đạo đức, "yêu nước", tuyên bố mình chịu thua là để "cứu vãn hòa bình" — thứ ngôn từ hùng hồn được đặt vào miệng một kẻ lừa bịp, khiến nó trở nên lố bịch, giả dối.

- Đám "quần chúng" đang huýt sáo phản đối bỗng quay sang hoan hô, cảm phục; thái độ ngưỡng mộ được thuật lại nghiêm túc để chế giễu sự nông nổi, a dua của đám đông và cái xã hội "văn minh", "Âu hóa" rởm.

- Các danh xưng cao quý gán cho Xuân: "vĩ nhân", "anh hùng", "nhà ái quốc"… dùng cho một kẻ hạ lưu — cũng là nói mỉa.

b) Những câu, cụm từ mang tính NGHỊCH NGỮ (từ ngữ mâu thuẫn đặt cạnh nhau)

- Tiêu biểu và rõ nhất là lời hô của đám đông cuối đoạn: "Xuân Tóc Đỏ vạn tuế! Sự đại bại vạn tuế!" — ghép "đại bại" (thất bại thảm hại) với "vạn tuế" (tung hô, ngợi ca): reo mừng một sự thua cuộc như thể một chiến thắng vẻ vang. Đây là nghịch ngữ điển hình của đoạn trích.

- Bản thân cụm "cứu quốc" bằng cách "chịu thua": cứu nước lại thực hiện qua hành động thất bại — hai nghĩa ngược nhau đặt cạnh nhau.

- "anh hùng" / "vĩ nhân" gắn với một kẻ lưu manh, ma cà bông: danh xưng cao cả >< bản chất thấp hèn.

- "hi sinh danh dự để cứu vãn hòa bình": cái được gọi là "hi sinh" thực chất chỉ là thua một ván quần vợt — ngôn từ thiêng liêng >< sự việc tầm thường.

Nhận xét chung: Hai biện pháp luôn cộng hưởng: lời văn khen ngợi, trang trọng (nói mỉa) được dựng nên bằng cách ghép các từ ngữ, khái niệm mâu thuẫn (nghịch ngữ), qua đó lật tẩy tính chất giả dối, lố bịch của xã hội thượng lưu "Âu hóa" và bản chất bịp bợm của Xuân Tóc Đỏ.