Giải Câu 3 trang 26 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Yêu cầu: Tìm hiểu các thủ pháp nghệ thuật mà Ma Văn Kháng vận dụng để giới thiệu, thể hiện nhân vật ông Bằng; nêu thủ pháp tâm đắc nhất và liên hệ tác phẩm khác cùng dùng thủ pháp ấy.

a) Các thủ pháp được tác giả vận dụng để giới thiệu, thể hiện nhân vật ông Bằng

*Thủ pháp 1 — Đặt nhân vật vào tình huống giàu kịch tính và không khí trang nghiêm của lễ cúng tất niên chiều 30 Tết.* Ông Bằng không được giới thiệu bằng lời kể tiểu sử khô khan mà xuất hiện ngay trong một *khoảnh khắc thiêng liêng*: buổi cúng gia tiên cuối năm. Tình huống ấy vừa làm nổi bật vai trò người trụ cột, người "chủ tế" của gia đình, vừa tạo nền để bộc lộ thế giới nội tâm của ông. Việc chọn đúng thời điểm gặp lại chị Hoài (con dâu cũ) khiến nhân vật được đặt trong thử thách của tình cảm và bổn phận.

*Thủ pháp 2 — Miêu tả ngoại hình, cử chỉ, dáng vẻ để khắc họa tính cách.* Tác giả chú ý những chi tiết tạo hình chọn lọc: ông Bằng "nghe thoáng thấy tiếng chị Hoài", rồi hiện ra "trang trọng và chỉnh tề" trong bộ dạng chuẩn bị cúng lễ; gương mặt, dáng đi, trang phục toát lên sự nền nếp, mực thước của một người thuộc lớp trí thức cũ, coi trọng gia phong, nghi lễ.

*Thủ pháp 3 — Khắc họa nội tâm qua diễn biến tâm lí và những đợt "sóng cảm xúc".* Đây là thủ pháp đậm nét nhất. Khi bất ngờ gặp chị Hoài, ông Bằng trải qua một chuỗi trạng thái được miêu tả rất tinh tế: từ *sững lại*, *ngừng lặng*, "mặt thoáng một chút ngơ ngẩn", đến khi "nỗi xúc động dâng lên", "cặp mắt ông hoe đỏ", "khó khăn kìm giữ". Nhà văn đi sâu vào "những đợt sóng" tình cảm trào dâng rồi cố nén lại, cho thấy chiều sâu tâm hồn và tình nghĩa thủy chung của nhân vật.

*Thủ pháp 4 — Dùng lời nửa trực tiếp và độc thoại nội tâm.* Tác giả để dòng ý nghĩ, hồi ức của ông Bằng thấm vào lời trần thuật (kỉ niệm về con trai đã mất, về người con dâu cũ), khiến người đọc như nghe được tiếng lòng nhân vật, hiểu được vì sao ông trân trọng chị Hoài đến vậy.

*Thủ pháp 5 — Thể hiện nhân vật qua lời văn khấn và hành động cúng lễ.* Bài khấn thành kính, trang nghiêm trước bàn thờ tổ tiên vừa là hành động tôn giáo — văn hóa, vừa là phương tiện bộc lộ tâm hồn: ông Bằng gắn bó với truyền thống, với cội nguồn, với đạo lí "uống nước nhớ nguồn", trở thành biểu tượng cho những giá trị bền vững của gia đình Việt.

*Thủ pháp 6 — Đặt nhân vật trong tương quan với các nhân vật khác (đặc biệt là chị Hoài) và trong không gian gia đình.* Mối quan hệ ông Bằng — chị Hoài, sự đối sánh giữa nền nếp cũ và những đổi thay của thời cuộc giúp làm nổi bật vẻ đẹp nhân cách, tình người ở ông.

b) Thủ pháp tâm đắc nhất

Em tâm đắc nhất với thủ pháp *khắc họa nội tâm qua diễn biến tâm lí tinh tế* (thủ pháp 3). Bởi chỉ trong một khoảnh khắc gặp gỡ ngắn ngủi, Ma Văn Kháng đã dựng lên cả một thế giới nội tâm phong phú: nỗi xúc động kìm nén, tình nghĩa sâu nặng, sự trân trọng con người. Cách miêu tả "những đợt sóng" cảm xúc dâng lên rồi lắng xuống khiến nhân vật hiện lên chân thực, sống động và giàu sức lay động, cho thấy tài năng phân tích tâm lí bậc thầy của nhà văn.

c) Liên hệ tác phẩm khác cùng dùng thủ pháp ấy

Thủ pháp khắc họa nhân vật qua diễn biến tâm lí tinh tế cũng được Kim Lân vận dụng thành công trong truyện ngắn *Vợ nhặt*: diễn biến tâm trạng của bà cụ Tứ khi biết con trai "nhặt" được vợ (từ ngạc nhiên, ai oán, xót thương đến mừng tủi, hi vọng) được miêu tả rất sâu sắc. Ngoài ra có thể liên hệ tâm trạng nhân vật Mị trong *Vợ chồng A Phủ* (Tô Hoài) đêm tình mùa xuân, hay tâm trạng ông Hai trong *Làng* (Kim Lân) — đều là những trang văn phân tích nội tâm đặc sắc.