Giải Câu 3 trang 45 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Bối cảnh – tình thế: Nhân vật trữ tình là người anh hùng đã luống tuổi ("tuổi già"), đầu đã bạc, mang hoài bão lớn phò vua giúp nước nhưng lại rơi vào cảnh *lỡ vận, thất thế* — nợ nước (đánh đuổi giặc Minh) vẫn chưa trả xong. Đối diện hoàn cảnh ấy, nhân vật trữ tình bộc lộ nhiều cung bậc cảm xúc, suy nghĩ đan xen:

a) Nỗi u uất, bất lực trước thời cuộc.
Hai câu đề mở ra tâm trạng rối bời: "Việc đời bối rối tuổi già vay, / Trời đất vô cùng một cuộc say". Việc đời ngổn ngang mà tuổi đã già, sức đã mòn, con người thấy mình nhỏ bé, bế tắc giữa "trời đất vô cùng", đành mượn cơn say để khuây khỏa nỗi niềm.

b) Nỗi cay đắng, uất hận của người anh hùng lỡ thời.
Hai câu thực nêu lên một quy luật nghiệt ngã bằng phép đối: "Bần tiện gặp thời lên cũng dễ, / Anh hùng lỡ bước ngẫm càng cay". Kẻ tầm thường gặp vận may thì thành công dễ dàng, còn người anh hùng tài cao chí lớn lại sa cơ lỡ bước, nuốt hận. Đó là nỗi chua xót, bất bình trước sự trớ trêu của số phận và thời cuộc.

c) Khát vọng, hoài bão lớn lao mang tầm vóc vũ trụ.
Hai câu luận dựng nên hình tượng kì vĩ: "Vai khiêng trái đất mong phò chúa, / Giáp gột sông trời khó vạch mây". Nhân vật trữ tình ôm chí nâng trục đất phò vua giúp nước, mong kéo nước sông Ngân Hà rửa sạch giáp binh (khát vọng dẹp loạn, đem lại thái bình). Hoài bão thật phi thường, nhưng đi liền với đó là nỗi bất lực đau đớn vì "vô lộ" — không có đường để thực hiện lí tưởng.

d) Nỗi bi phẫn, tiếc nuối vì nợ nước chưa đền mà tuổi đã xế bóng.
Câu "Thù trả chưa xong đầu đã bạc" dồn nén ý thức trách nhiệm nặng nề với non sông và nỗi xót xa trước sự chảy trôi của thời gian: chí lớn chưa thành, mái đầu đã điểm sương.

e) Ý chí kiên cường, bất khuất, tinh thần bi tráng.
Câu kết "Gươm mài bóng nguyệt biết bao rày" khắc họa hình ảnh người tráng sĩ bao đêm mài gươm dưới ánh trăng. Dù thất thế, già yếu, nhân vật trữ tình vẫn không buông bỏ, vẫn bền bỉ nuôi chí phục thù cứu nước — một vẻ đẹp lẫm liệt, hào hùng.

Khái quát: Khi đối diện hoàn cảnh – tình thế éo le, nhân vật trữ tình mang tâm trạng *bi tráng*: nỗi buồn đau, uất hận, bất lực của người anh hùng lỡ vận hòa quyện cùng hoài bão lớn lao và ý chí sắt đá, kiên cường. Qua đó hiện lên vẻ đẹp nhân cách cao cả của một đấng trượng phu thời loạn: thất bại mà không hèn yếu, bi thương mà vẫn hùng tráng.