Giải Bài 5 trang 21 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Yêu cầu: Đối chiếu bản dịch thơ với nguyên văn (qua bản dịch nghĩa) của từng bài, chỉ ra những chỗ bản dịch thơ *chưa* chuyển tải hết sắc thái và hàm nghĩa của nguyên tác.

---

a) Bài *Mộ* (Chiều tối)

*Dịch nghĩa:* "Chim mỏi về rừng tìm cây ngủ / Chòm mây lẻ trôi lững lờ giữa tầng không / Thiếu nữ xóm núi xay ngô / Ngô xay vừa xong, lò than đã đỏ."

*Dịch thơ (Nam Trân):* "Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ / Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không / Cô em xóm núi xay ngô tối / Xay hết, lò than đã rực hồng."

Những chỗ bản dịch thơ chưa diễn đạt hết:

- Câu 2 – chữ "cô" trong "cô vân": nguyên văn *cô vân* là *chòm mây lẻ loi, cô đơn*; bản dịch "chòm mây" đã làm mất sắc thái cô độc, lẻ loi vốn hô ứng với tâm thế người tù nơi đất khách.
- Câu 2 – "mạn mạn": nguyên văn gợi dáng mây *trôi chậm chạp, lững lờ, uể oải*; chữ "trôi nhẹ" nhẹ nhàng, thanh thoát hơn, chưa lột tả được cái vẻ chậm rãi, mỏi mệt tương ứng với cánh "chim mỏi".
- Câu 3 – thừa chữ "tối": nguyên văn *Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc* không hề có chữ "tối". Bản dịch thêm "tối" là nói lộ, nói trước điều mà nguyên tác cố ý giấu đi, khiến bài thơ mất đi sự hàm súc, kín đáo: trong nguyên văn, thời gian "tối" chỉ được gợi lên một cách tự nhiên nhờ chữ *hồng* (lò than đỏ) ở cuối bài.
- Câu 3–4 – điệp ngữ liên hoàn "ma bao túc / bao túc ma hoàn": nguyên văn dùng lối *điệp vòng* (chữ cuối câu trên nối chữ đầu câu dưới) mô phỏng vòng quay đều đặn, nối tiếp của chiếc cối xay ngô và sự vận động của thời gian. Bản dịch "xay ngô tối / Xay hết" đã phá vỡ điệp ngữ liên hoàn này, làm giảm cảm giác tuần hoàn, vận động.
- Câu 4 – chữ "hồng" (nhãn tự): chữ *hồng* cuối bài là "thi nhãn", kết tinh sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng, từ buồn sang ấm. Bản dịch "rực hồng" tuy giữ được chữ hồng nhưng thêm chữ "rực" hơi mạnh, làm vơi bớt sự hàm súc, nhẹ nhõm của một chữ *hồng* lặng lẽ tỏa sáng.

---

b) Bài *Nguyên tiêu* (Rằm tháng Giêng)

*Dịch nghĩa:* "Đêm nay, rằm tháng giêng, trăng vừa tròn / Nước sông xuân tiếp liền với trời xuân / Giữa nơi khói sóng thăm thẳm, bàn bạc việc quân / Nửa đêm trở về, thuyền chở đầy ánh trăng."

*Dịch thơ (Xuân Thủy):* "Rằm xuân lồng lộng trăng soi / Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân / Giữa dòng bàn bạc việc quân / Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền."

Những chỗ bản dịch thơ chưa diễn đạt hết:

- Câu 1 – "nguyệt chính viên": nguyên văn nhấn mạnh trăng *đúng độ tròn đầy, viên mãn*; bản dịch "trăng soi" chưa gợi được độ tròn đầy ấy.
- Câu 2 – điệp từ "xuân" ba lần: nguyên văn *Xuân giang xuân thủy tiếp xuân thiên* điệp chữ *xuân* tới ba lần (sông xuân – nước xuân – trời xuân), tạo cảm giác sắc xuân tràn ngập, nối liền cả sông, nước và trời. Bản dịch chỉ giữ được hai chữ "xuân" ("sông xuân", "thêm xuân"), làm giảm sức lan tỏa, trùng điệp của mùa xuân.
- Câu 3 – "yên ba thâm xứ": nguyên văn *yên ba thâm xứ* (nơi khói sóng thăm thẳm, sâu kín) là một hình ảnh cổ điển, đậm chất Đường thi, gợi không gian sâu, mịt mù khói sóng, vừa thơ mộng vừa bí mật của nơi bàn việc quân. Bản dịch "Giữa dòng" đã lược bỏ hình ảnh "khói sóng" và chiều sâu "thâm xứ", làm mất màu sắc cổ điển và sự kín đáo của chốn hội họp quân cơ.
- Thể thơ: nguyên tác là thất ngôn tứ tuyệt Đường luật (chữ Hán), âm hưởng trang trọng, cô đọng, cổ điển; bản dịch chuyển sang thể lục bát của dân tộc, mềm mại, uyển chuyển hơn. Sự thay đổi thể loại khiến giọng điệu và màu sắc cổ điển Đường thi của nguyên tác ít nhiều bị thay đổi.

---

Nhận xét chung: Hai bản dịch thơ đều hay, giữ được hồn thơ và vẻ đẹp hòa quyện giữa cổ điển và hiện đại của Hồ Chí Minh; song do đặc trưng ngôn ngữ và thể loại, các bản dịch khó tránh khỏi giảm bớt tính hàm súc, lược bỏ hoặc làm mờ một số điệp ngữ, nhãn tự và hình ảnh cổ điển (cô vân, mạn mạn, điệp "bao túc", chữ "hồng", điệp ba chữ "xuân", "yên ba thâm xứ"), đồng thời đôi chỗ *nói lộ* điều nguyên tác cố ý giấu (thêm chữ "tối" trong *Mộ*).