Giải Bài 1 trang 60 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Bài thơ được chọn: "Thu điếu" (Câu cá mùa thu) – Nguyễn Khuyến.

> Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
> Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.
> Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,
> Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo.
> Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt,
> Ngõ trúc quanh co khách vắng teo.
> Tựa gối buông cần lâu chẳng được,
> Cá đâu đớp động dưới chân bèo.

a) Đề tài

Bài thơ viết về đề tài thiên nhiên mùa thu – cụ thể là cảnh sắc mùa thu nơi làng quê đồng bằng Bắc Bộ, gắn với thú thanh nhàn câu cá của nhà nho ẩn dật. Đây là một đề tài quen thuộc, mang tính truyền thống trong thơ trung đại (thơ vịnh cảnh, vịnh mùa).

b) Chủ đề

Bài thơ khắc họa bức tranh mùa thu trong trẻo, tĩnh lặng, đậm hồn quê Việt Nam, qua đó bộc lộ tâm hồn tinh tế, tình yêu thiên nhiên, đất nước và nỗi u hoài, tâm sự thầm kín của nhà thơ – một trí thức có lòng với dân với nước nhưng chọn lui về ở ẩn trước thời cuộc. Cảnh và tình hòa quyện: tả cảnh để ngụ tình (tả cảnh ngụ tình).

c) Thể thơ

Bài thơ làm theo thể thất ngôn bát cú Đường luật (8 câu, mỗi câu 7 chữ), tuân thủ chặt chẽ niêm, luật, vần (gieo vần chân: *veo – teo – vèo – teo – bèo*), bố cục đề – thực – luận – kết, có phép đối ở hai cặp câu thực (3–4) và luận (5–6).

d) Một vài biểu hiện của phong cách cổ điển

- Thể loại và thi pháp bác học: sử dụng thể Đường luật với kết cấu, niêm luật, đối ngẫu chặt chẽ – đặc trưng của thơ cổ điển phương Đông.
- Hệ thống hình ảnh, thi liệu ước lệ, tượng trưng: các hình ảnh quen thuộc của mùa thu trong thơ cổ (*ao thu, nước trong veo, trời xanh ngắt, lá vàng, tầng mây*); hình tượng con người ẩn dật buông cần câu cá (thú "ngư – tiều – canh – mục", thú nhàn của bậc hiền triết).
- Bút pháp chấm phá, gợi tả, lấy động tả tĩnh: chỉ vài nét (sóng *gợn tí*, lá *đưa vèo*, cá *đớp động*) mà làm nổi bật cái tĩnh lặng bao trùm của không gian thu.
- Ngôn ngữ hàm súc, cô đọng, "ý tại ngôn ngoại": lời ít mà ý nhiều, cảnh vật thấm đượm tâm trạng; sự hài hòa, giao cảm giữa con người và thiên nhiên – một vẻ đẹp mực thước, trang nhã rất mực cổ điển.

*Lưu ý: đây là dạng bài mở, học sinh có thể chọn bài thơ trung đại khác (ví dụ "Qua Đèo Ngang" – Bà Huyện Thanh Quan, "Cảnh ngày hè" – Nguyễn Trãi, "Thu vịnh" – Nguyễn Khuyến…) và phân tích tương tự theo các ý: đề tài, chủ đề, thể thơ, biểu hiện phong cách cổ điển.*