Giải Bài 1 trang 21 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Đề: Nhận xét nghệ thuật miêu tả thiên nhiên (hình ảnh, bút pháp,...) trong hai câu thơ đầu của mỗi bài.

a) Hai câu đầu bài *Mộ* (Chiều tối)

> Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ,
> Cô vân mạn mạn độ thiên không.
>
> *(Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ,
> Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không.)*

- Hình ảnh: hai hình ảnh thiên nhiên quen thuộc, tiêu biểu của thơ cổ điển lúc chiều tà — cánh chim mỏi (quyện điểu) bay về rừng tìm cây ngủ và chòm mây cô đơn (cô vân) lững lờ trôi giữa tầng không. Đó là bức tranh chiều muộn nơi núi rừng, mở ra không gian rộng, cao, vắng lặng.
- Bút pháp: chủ yếu là bút pháp cổ điển, chấm phá, ước lệ. Nhà thơ chỉ điểm vài nét (một cánh chim, một chòm mây) mà gợi được cả cảnh trời chiều mênh mông; lấy điểm gợi diện, lấy cái nhỏ gợi cái lớn. Kết hợp tả cảnh ngụ tình: cảnh vật thấm đượm tâm trạng con người.
- Nghệ thuật đặc sắc: cảnh vật được cảm nhận qua trạng thái và tâm thế — chim thì mỏi mệt sau một ngày, mây thì cô đơn, chậm rãi. Cảnh có hồn, nhịp điệu chậm buồn, gợi nỗi mệt mỏi, cô đơn của người tù trên đường chuyển lao nơi đất khách mà vẫn ung dung, tinh tế cảm nhận thiên nhiên. Sự tương giao giữa cảnh và người tạo nên vẻ đẹp vừa cổ điển vừa hiện đại.

b) Hai câu đầu bài *Nguyên tiêu* (Rằm tháng Giêng)

> Kim dạ nguyên tiêu nguyệt chính viên,
> Xuân giang xuân thủy tiếp xuân thiên.
>
> *(Rằm xuân lồng lộng trăng soi,
> Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân.)*

- Hình ảnh: bức tranh đêm rằm tháng Giêng tràn đầy ánh sáng và sức sống — vầng trăng tròn đầy nhất (nguyệt chính viên) và không gian sông xuân – nước xuân – trời xuân nối liền, hòa vào nhau. Hình ảnh cao rộng, khoáng đạt, ngập tràn ánh trăng và sắc xuân.
- Bút pháp: vẫn mang màu sắc cổ điển (thi liệu trăng, sông, trời; đề tài thưởng nguyệt) nhưng nổi bật là cách vẽ cảnh bằng không gian và ánh sáng kết hợp điệp từ. Chữ "xuân" điệp lại ba lần (*xuân giang, xuân thủy, xuân thiên*) khiến cảnh vật như tràn ngập, chan hòa sức sống mùa xuân, mở rộng không gian ra nhiều chiều.
- Nghệ thuật đặc sắc: khác vẻ tĩnh, buồn của *Mộ*, thiên nhiên ở đây tươi sáng, tràn trề sinh khí, viên mãn. Cảnh không chỉ tả thực mà còn thể hiện tâm hồn nghệ sĩ, phong thái ung dung, lạc quan và tình yêu thiên nhiên của Bác. Bút pháp cổ điển hòa quyện tinh thần hiện đại của người chiến sĩ cách mạng.

So sánh chung: Cả hai bài đều dùng bút pháp chấm phá, ước lệ, tả cảnh ngụ tình của thơ Đường luật, thi liệu cổ điển (chim, mây, trăng, sông, trời). Song *Mộ* thiên về không gian chiều tà tĩnh lặng, đượm buồn, cô đơn; còn *Nguyên tiêu* mở ra không gian đêm xuân rộng lớn, tràn đầy ánh sáng và sức sống. Điểm chung sâu xa: ở cả hai, thiên nhiên đều thấm đẫm tâm hồn tinh tế, giao hòa và phong thái ung dung của Hồ Chí Minh.