Giải Bài 2 trang 21 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Mở đầu: Cả hai bài đều là thơ của Hồ Chí Minh, đều lấy một thời điểm đặc biệt của ngày làm điểm tựa cho cảm xúc, nhưng do hoàn cảnh sáng tác khác nhau nên tác động của thời điểm ấy đến tâm trạng nhà thơ cũng khác nhau rõ rệt.

a) Bài *Mộ (Chiều tối)* – thời điểm chiều tối:

- *Hoàn cảnh sáng tác:* Bài thơ nằm trong tập *Nhật kí trong tù*, được viết vào khoảng cuối năm 1942 – đầu năm 1943, khi Hồ Chí Minh bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam và giải đi qua nhiều nhà lao ở tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc). *Mộ* ra đời trên đường chuyển lao, lúc chiều buông, người tù bị áp giải vẫn phải lê bước giữa núi rừng xa lạ.

- *Tác động của thời điểm chiều tối:* Chiều tối là lúc vạn vật trở về nghỉ ngơi ("Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ / Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không"). Đối với một người tù đày ải, xa quê hương, mất tự do, thời điểm ấy dễ khơi dậy nỗi cô đơn, mỏi mệt và cảm giác lẻ loi: cánh chim mỏi, chòm mây lẻ loi trôi chậm cũng chính là hình chiếu tâm trạng của con người bơ vơ nơi đất khách. Buổi chiều gợi cái buồn man mác, cảm giác thời gian và không gian đều rợn ngợp, hiu quạnh.

- Tuy nhiên, điều làm nên vẻ đẹp riêng của bài thơ là ở hai câu cuối, tâm trạng có sự vận động: từ bức tranh thiên nhiên chiều tối buồn, ánh nhìn nhà thơ hướng về cuộc sống con người – cô gái xóm núi xay ngô bên bếp lửa hồng ("Cô em xóm núi xay ngô tối / Xay hết, lò than đã rực hồng"). Chữ "hồng" (nhãn tự) làm bừng sáng cả bài thơ, xua tan bóng tối và cái lạnh lẽo của chiều muộn. Như vậy, thời điểm chiều tối vừa gợi nỗi buồn cô quạnh của cảnh ngộ tù đày, vừa làm nổi bật tinh thần lạc quan, tình yêu cuộc sống, sự ấm áp trong tâm hồn Bác – luôn hướng về ánh sáng, về sự sống và niềm vui lao động của con người.

b) Bài *Nguyên tiêu (Rằm tháng Giêng)* – thời điểm đêm trăng rằm tháng Giêng:

- *Hoàn cảnh sáng tác:* Bài thơ viết bằng chữ Hán năm 1948, tại chiến khu Việt Bắc, trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Bài thơ ra đời sau một cuộc họp bàn việc quân của Trung ương Đảng và Chính phủ diễn ra trên thuyền giữa sông, vào đêm rằm tháng Giêng.

- *Tác động của thời điểm đêm trăng rằm tháng Giêng:* Rằm tháng Giêng là đêm trăng đầu tiên, tròn và sáng nhất của năm mới, gắn với không khí xuân tươi mới, tràn đầy sức sống ("Rằm xuân lồng lộng trăng soi / Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân"). Điệp từ "xuân" khiến cả không gian – từ trời, sông đến nước – ngập tràn sắc xuân, sức sống. Thời điểm ấy tác động đến nhà thơ theo hướng mở rộng, nâng cao cảm xúc: đêm trăng đẹp giữa mùa xuân khơi dậy trong Bác tâm hồn thi sĩ nhạy cảm, phóng khoáng, tình yêu thiên nhiên tha thiết và niềm tin, niềm lạc quan vào tương lai của cuộc kháng chiến.

- Đặc biệt, đêm trăng ấy gắn liền với công việc "bàn bạc việc quân" ("Giữa dòng bàn bạc việc quân"). Sau khi bàn xong việc nước, con thuyền trở về "ngập tràn ánh trăng" ("Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền"). Thời điểm đêm trăng rằm không gợi nỗi buồn cô đơn như buổi chiều tối, mà tạo nên tâm trạng ung dung, thư thái, hào hứng, phơi phới. Ở đây hòa quyện vẻ đẹp của một chiến sĩ lo việc nước và một thi sĩ say đắm trước thiên nhiên – chất "thép" và chất "tình", chất cổ điển và chất hiện đại đan xen.

c) So sánh khái quát:

- Trong *Mộ*, thời điểm chiều tối gắn với cảnh ngộ tù đày, gợi nỗi buồn, cô đơn, mệt mỏi ban đầu nhưng vẫn ánh lên niềm lạc quan, hướng về ánh sáng và sự sống.
- Trong *Nguyên tiêu*, thời điểm đêm trăng rằm tháng Giêng giữa mùa xuân và trong tư thế người làm chủ đất nước lại đem đến cảm xúc phơi phới, ung dung, tràn đầy niềm tin và tình yêu thiên nhiên, đất nước.
- Điểm chung: dù ở hoàn cảnh nào (tù đày hay kháng chiến), thời điểm đặc biệt của ngày đều làm nổi bật vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh – luôn lạc quan, yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống và hướng về tương lai tươi sáng.