Giải Câu 2 trang 23 SGK Ngữ văn 9

Gợi ý trả lời

Câu 2 (trang 23) — Truyện "Dế chọi" (Bồ Tùng Linh)

a) Vì dế chọi mà gia đình Thành lâm vào cảnh ngộ như thế nào?

Do quan trên bắt cống nạp dế chọi, chức lí trưởng bổ khoản dế phải nộp xuống đầu Thành. Thành vốn hiền lành, không nỡ (và không dám) bổ vào dân, cũng không có tiền đền, nên khốn khổ trăm bề vì con dế:

- Thành lặn lội khắp nơi tìm bắt dế, dốc sức mà vẫn không kiếm đủ; đến kì hạn nộp không có dế thì bị đánh đòn đến "máu me đầm đìa", hai chân lở loét không lê đi bắt dế được nữa, chỉ nằm trở mình than thở, chỉ muốn chết.
- Nhờ bà đồng gù chỉ chỗ, Thành bắt được một con dế quý, mừng rỡ nâng niu như vật báu. Không ngờ đứa con trai nhỏ tò mò mở lồng, con dế nhảy ra rồi bị chết. Đứa bé sợ hãi khóc lóc rồi bỏ đi, cuối cùng nhảy xuống giếng. Gia đình Thành từ chỗ khốn cùng vì mất dế lại thêm nỗi đau mất con — vợ chồng "nước mắt lưng tròng", nhà cửa lặng ngắt, đau đớn tột cùng, không còn thiết sống.

→ Chỉ vì một con dế chọi bé nhỏ để cống nạp cho vua quan mà một gia đình lương thiện suýt tan nát: cha bị đòn đến thân tàn, con thơ liều mình, cha mẹ đau khổ đến mức muốn tự tử.

b) Cũng nhờ dế chọi mà sau đó gia đình Thành được hưởng những gì?

Đứa con của Thành hồn nhập vào một con dế nhỏ. Con dế ấy tuy bé nhưng lại vô cùng thiện chiến, đá thắng mọi con dế khác, thắng cả gà chọi. Nhờ con dế kì lạ này:

- Con dế được tiến vua, đá thắng khắp thiên hạ, lại biết nhảy múa theo tiếng đàn, khiến vua rất hài lòng.
- Quan tỉnh được vua ban thưởng, liền cất nhắc quan huyện; quan huyện xét công lại miễn sưu dịch cho Thành và cho Thành đỗ tú tài.
- Chỉ hơn một năm sau, con Thành hồi tỉnh, nói mình đã hóa thành con dế đá giỏi, nay mới trở về. Gia đình Thành trở nên giàu có: ruộng đồng trăm khoảnh, nhà cao cửa rộng, trâu dê từng đàn, ra đường áo cừu ngựa tốt, hơn cả nhà quan sang.

→ Cũng vì con dế chọi ấy mà gia đình Thành thoát khổ, được con trở về, được vinh hoa phú quý hơn người.

c) Phân tích ý nghĩa của sự đối lập giữa hai tình huống

Hai tình huống hoàn toàn trái ngược nhau: cùng do một con dế chọi mà ra, nhưng một bên là tai họa, khốn cùng, chết chóc, một bên là may mắn, giàu sang, vinh hiển. Sự đối lập ấy mang nhiều lớp ý nghĩa:

- Tố cáo, phê phán hiện thực: Số phận cả một gia đình — sự sống chết, giàu nghèo, đỗ đạt của con người — lại bị định đoạt bởi một con dế chọi, một thú vui tầm thường của vua chúa. Qua đó tác giả lên án chế độ phong kiến thối nát, thói ăn chơi hưởng lạc của bọn vua quan, và nạn sưu thuế, cống nạp đè nặng lên đầu dân lành, đẩy người dân lương thiện vào bước đường cùng.

- Làm nổi bật nỗi thống khổ và thân phận bị động của người dân: Chính vì cái họa quá phi lí ở tình huống trước mà cái phúc ở tình huống sau càng cho thấy người dân nhỏ bé, bị động, không tự quyết định được số phận của mình; hạnh phúc của họ chỉ là điều may rủi, ngẫu nhiên.

- Phê phán sâu cay bằng nghịch lí: Gia đình Thành "đổi đời" không phải nhờ tài năng hay đức độ, mà nhờ con hóa thành dế đá giỏi làm vui lòng vua. Cái kết tưởng như có hậu ấy thực chất là một lời mỉa mai chua chát: muốn sống yên, thậm chí muốn giàu sang, người dân phải "hi sinh" cả đứa con, phải trông chờ vào sự tình cờ và sở thích của bề trên.

- Yếu tố kì ảo và giá trị nhân đạo: Chi tiết đứa bé hóa dế rồi hồi sinh vừa tạo màu sắc kì ảo li kì của "Liêu Trai chí dị", vừa thể hiện niềm thương cảm của tác giả với người dân, gửi gắm mơ ước về một kết cục tốt đẹp cho những con người lương thiện chịu nhiều oan khổ.

→ Nhờ sự đối lập giữa hai tình huống, truyện vừa phản ánh và tố cáo hiện thực xã hội phong kiến bất công, vừa thể hiện tấm lòng nhân đạo của Bồ Tùng Linh đối với số phận nhỏ bé của người dân.