Giải Bài 1 trang 46 SGK Ngữ văn 9

Gợi ý trả lời

Yêu cầu: Xác định và phân tích biện pháp chơi chữ trong từng trường hợp (dạng bài Thực hành tiếng Việt – biện pháp tu từ *chơi chữ*, Ngữ văn 9 KNTT).

c. *"Giậu rào mắt cáo, mèo chui lọt / Rổ nức lòng tôm, tép nhảy qua."*

- Chơi chữ bằng cách dùng các từ cùng trường nghĩa chỉ con vật: cáo (trong *mắt cáo*), mèo, tôm (trong *lòng tôm*), tép.
- *mắt cáo* và *lòng tôm* vốn là tên các kiểu đan (của giậu, của rổ), nhưng khi đặt cạnh *mèo*, *tép* thì các tiếng *cáo, tôm* được "đọc" như tên con vật, tạo một "thế giới" toàn loài vật ngộ nghĩnh, dí dỏm.

d. *"Bánh cả thúng sao gọi là bánh ít? / Trầu cả khay sao dám gọi trầu không?"*

- Chơi chữ bằng từ đồng âm: *ít* (tên loại bánh ít) đồng âm với *ít* chỉ số lượng (ít – nhiều); *không* (tên loại trầu không) đồng âm với *không* mang nghĩa phủ định (không có gì).
- Tác giả cố tình hiểu tên gọi theo nghĩa số lượng để trêu đùa: bánh đầy cả thúng sao lại gọi là bánh "ít", trầu đầy cả khay sao lại gọi là trầu "không".

e. *"Thấy nếp thì lại thèm xôi / Ngồi bên thúng gạo nhớ nồi cơm thơm."*

- Chơi chữ bằng cách dùng các từ cùng trường nghĩa về lúa gạo – đồ ăn làm từ gạo: nếp, xôi, gạo, cơm.
- Chuỗi từ gần nghĩa này diễn tả kín đáo tâm lí "đứng núi này trông núi nọ", có mới nới cũ, tham lam không biết đủ.

g. *"Con ngựa đá con ngựa đá, con ngựa đá không đá con ngựa."*

- Chơi chữ bằng từ đồng âm: *đá* là động từ (hành động đá chân) và *đá* là danh từ (hòn đá, chất liệu – *ngựa đá* = con ngựa bằng đá).
- Cùng một tiếng *đá* lặp lại nhiều lần nhưng nghĩa đổi liên tục, tạo câu đố hóm hỉnh, bắt người đọc phải tách nghĩa mới hiểu.

h. *"Anh Hươu đi chợ Đồng Nai / Bước qua Bến Nghé, ngồi nhai thịt bò."*

- Chơi chữ bằng cách dùng các từ cùng trường nghĩa chỉ con vật: hươu, nai (trong *Đồng Nai*), nghé (trong *Bến Nghé*), bò.
- *Đồng Nai, Bến Nghé* vốn là địa danh, nhưng các tiếng *nai, nghé* lại gợi tên con vật, hòa cùng *hươu, bò* tạo nên cách nói vui, giàu liên tưởng.

i. *"Con cá đối bỏ trong cối đá; / Con mèo cái nằm trên mái kèo. / Trách cha mẹ em nghèo, anh nỡ phụ duyên em."*

- Chơi chữ bằng cách nói lái: *cá đối* ↔ *cối đá*; *mèo cái* ↔ *mái kèo*.
- Nhờ nói lái, câu ca dao vừa tạo âm điệu ngộ nghĩnh, vừa kín đáo gửi gắm lời trách móc, than thân về chuyện duyên phận dang dở.

k. *"Một trăm thứ dầu… / Một trăm thứ bắp… / Một trăm thứ than… / Một trăm thứ bạc…"*

- Chơi chữ bằng từ đồng âm: mỗi dòng nêu một "loại" (dầu, bắp, than, bạc) rồi ghép với một tiếng đồng âm mang nghĩa khác hẳn:
- *dầu* (dầu để thắp) ↔ *dầu* trong dầu xoa (để xoa, không ai thắp);
- *bắp* (hạt bắp) ↔ *bắp* trong bắp chuối (không ai rang);
- *than* (than để đốt) ↔ *than* trong than thân (than vãn – không ai quạt);
- *bạc* (kim loại bạc) ↔ *bạc* trong bạc tình (bội bạc – bán chẳng ai mua).
- Lối chơi chữ đồng âm này tạo bất ngờ thú vị, đồng thời mượn chuyện "dầu, bắp, than, bạc" để kín đáo nói về lòng người, nhất là sự *bạc tình*.