Giải Bài 1 trang 48 SGK Ngữ văn 9

Gợi ý trả lời

Nhắc lại kiến thức: *Điệp thanh* là biện pháp tu từ lặp lại thanh điệu cùng loại (cùng là thanh bằng – gồm thanh ngang và thanh huyền; hoặc cùng là thanh trắc – gồm thanh sắc, hỏi, ngã, nặng) ở một chuỗi tiếng liền nhau, nhằm tạo nhạc tính và tăng sức gợi tả, gợi cảm cho câu thơ.

### a. Hoàng Lộc, *Viếng bạn*

- Chỉ ra: Trong các dòng thơ có hiện tượng lặp nhiều thanh bằng liền nhau: "Mà lòng đau như" (*Mà – lòng – đau – như*: 4 tiếng đều thanh bằng), "Mà hàm răng" (*Mà – hàm – răng*: 3 tiếng thanh bằng). Đó là biện pháp điệp thanh bằng.
- Tác dụng: Chuỗi thanh bằng trầm, kéo dài diễn tả nỗi đau âm ỉ, nghẹn ngào, như dồn nén trong lòng. Đặc biệt, mỗi dòng lại kết thúc đột ngột bằng một tiếng thanh trắc ("thắt", "chặt") khiến cảm xúc như bị bóp nghẹn, dồn nén lại – gợi đúng cái đau đến cứng họng, khóc không thành tiếng, gọi không thành lời khi tiễn biệt người bạn đã khuất.

### b. Bích Khê, *Tì bà*

- Chỉ ra: Toàn bộ hai dòng thơ đều được gieo bằng thanh bằng ("Ô hay buồn vương cây ngô đồng / Vàng rơi vàng rơi thu mênh mông" – tất cả các tiếng đều là thanh ngang hoặc thanh huyền). Đây là biện pháp điệp thanh bằng ở mức tuyệt đối (toàn thanh bằng).
- Tác dụng: Chuỗi thanh bằng nối tiếp tạo âm hưởng nhẹ, êm, ngân dài và lan tỏa, gợi cảm giác lâng lâng, mơ màng. Nhờ đó, câu thơ diễn tả được nỗi buồn mênh mang, bâng khuâng cùng không gian mùa thu bát ngát, vô tận; những chiếc lá vàng rơi như chậm lại, nhẹ nhàng, gợi cảm giác thời gian và không gian trải dài vô định.

### c. Quang Dũng, *Tây Tiến*

- Chỉ ra:
- Các dòng 1 và 3 dồn nhiều thanh trắc: "Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm" (*dốc – khúc – khuỷu – dốc – thẳm*), "Ngàn thước lên cao ngàn thước xuống" (*thước – thước – xuống*) → điệp thanh trắc.
- Dòng cuối "Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi" gồm toàn thanh bằng → điệp thanh bằng.
- Tác dụng: Việc dồn thanh trắc ở các dòng trên tạo âm điệu trúc trắc, gập ghềnh, gợi tả con đường hành quân hiểm trở, dốc núi cao chót vót, khúc khuỷu, hiểm nguy. Ngược lại, dòng cuối toàn thanh bằng tạo âm điệu êm dịu, thanh thản, gợi không gian mở ra khoáng đạt, mịt mùng mưa giăng – như một phút ngơi nghỉ, thư thái của người lính sau chặng leo dốc nhọc nhằn. Sự đối lập giữa điệp thanh trắc và điệp thanh bằng làm nổi bật vẻ vừa dữ dội, hiểm trở vừa thơ mộng, trữ tình của thiên nhiên miền Tây.