Đề tài Giúp học sinh 12 nhận dạng và giải nhanh bài tập có liên quan đến trao đổi chéo kép - Lê Thị Nga

- 1 -

A. ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong nhiều năm giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi cấp tỉnh phần di truyền liên kết đặc biệt là phần có trao đổi chéo kép (hoán vị 3 cặp gen) và lập bản đồ gen. Tôi nhận thấy đa phần học sinh lúng túng không biết cách làm hoặc làm một cách máy móc do không hiểu bản chất của hiện tượng sinh học này.

Bên cạnh đó khi tham khảo ý kiến của nhiều giáo viên giảng dạy cùng bộ môn thì trong số đó không ít giáo viên cũng chưa thực sự hiểu về bản chất của trao đổi chéo kép. Do đó gặp khó khăn trong việc hướng dẫn học sinh phương pháp làm bài tập.

Mặt khác, phần trao đổi chéo kép chỉ dùng cho thi học sinh giỏi cấp tỉnh trở lên nên tài liệu tham khảo kể cả sách và mạng còn ít, cách viết phức tạp nên việc học sinh tự học và tiếp thu kiến thức phần này gặp rất nhiều khó khăn.

Trong khi đó, trong đề thi học sinh giỏi trên máy tính cầm tay cấp tỉnh môn sinh học THPT thường có một bài tập liên quan đến trao đổi chéo kép - bài toán thuận hoặc nghịch (xem phần phụ lục).

Xuất phát từ những bất cập trên tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài: “Giúp học sinh 12 nhận dạng và giải nhanh bài tập có liên quan đến trao đổi chéo kép” B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I. Thực trạng chung.

Trong quá trình giảng dạy tôi nhận thấy khi đề cập đến trao đổi chéo kép cả giáo viên và học sinh thường mắc một số sai lầm sau:

Thứ nhất: cho rằng kiến thức về trao đổi chéo kép là quá khó đối với học sinh. Do đó không cần thiết phải hiểu bản chất mà chỉ cần áp dụng công thức một cách máy móc cũng có thể giải được bài tập.

Thứ hai: cho rằng trao đổi chéo kép chỉ gồm trường hợp trao đổi chéo đồng thời xảy ra tại hai điểm mà không có trường hợp trao đổi chéo đơn xảy ra tại một trong hai điểm đó. Do đó không thể giải thích được tại sao trao đổi chéo kép có thể tạo ra tối đa 8 loại giao tử.

Thứ ba: không biết vận dụng kiến thức liên môn để giải thích hiện tượng sinh học (trao đổi chéo kép) nên không thể hiểu bản chất của nó và giải thích theo cơ sở tế bào học.

Thứ tư: thường lúng túng khi phân biệt các trường hợp của bài toán xét 3 cặp gen dị hợp có trao đổi chéo khi chúng đều cho 8 loại giao tử khác nhau mặc dù bản chất hoàn toàn khác nhau.

* Trường hợp 1: ba cặp gen cùng nằm trên một cặp NST, có trao đổi chéo không đồng thời tại hai điểm và trao đổi chéo đồng thời tại hai điểm (trao đổi chéo kép) tạo ra 8 loại giao tử chia thành 4 lớp tỉ lệ khác nhau.

* Trường hợp 2: ba cặp gen nằm trên hai cặp NST có trao đổi chéo đơn (hai cặp gen liên kết trên một cặp NST có hoán vị gen, cặp còn lại phân li độc lập) tạo ra 8 loại giao tử nhưng chỉ chia thành 2 lớp tỉ lệ khác nhau.

DeThi.edu.vn

- 2 -

II. Giải quyết vấn đề.

Từ thực trạng nêu trên, tôi đã nghiên cứu và đưa ra một số biện pháp giải quyết như sau:

Trước hết, bản thân tôi phải thông hiểu kiến thức về trao đổi chéo nói chung và trao đổi chéo kép nói riêng. Từ đó giải thích từng trường hợp có liên quan đến trao đổi chéo cho học sinh bằng cơ sở tế bào học. Muốn vậy, tôi tham khảo một số tài liệu: SGK sinh học 10 (cơ bản- nâng cao); SGK sinh học 12 (cơ bản- nâng cao); giáo trình di truyền học- Phạm Thành Hổ; giáo trình di truyền học- Phan Cự Nhân...

Thứ hai: trước khi học phần di truyền có trao đổi chéo không đồng thời tại hai điểm và trao đổi chéo kép tôi cho học sinh nghiên cứu trước ở nhà hệ thống lý thuyết và bài tập về trao đổi chéo tại 1 điểm để học sinh có được kiến thức hệ thống từ đó khái quát, so sánh thấy được sự khác biệt giữa các trường hợp đó tránh sự nhầm lẫn. Câu 1: Trình bày thí nghiệm và giải thích cơ sở tế bà học của hiện tượng di truyền liên kết hoàn toàn và di truyền liên kết không hoàn toàn (hoán vị gen) theo Moocgan. Câu 2: Tại sao tần số trao đổi chéo kép luôn luôn nhỏ hơn hoặc bằng 50%? Câu 3: Nêu sự khác biệt giải thích sự khác biệt về kết quả thí nghiệm của Moocgan và Menđen khi tiến hành lai hai cặp tính trạng?

Câu 4: Xác định tỉ lệ từng loại giao tử do cơ thể có kiểu gen giảm

phân tạo giao tử có trao đổi chéo với tần số f?

Thứ ba, để tránh sự nhầm lẫn khi nhận dạng bài toán có …