Tài liệu về cách viết mở bài trong đề thi THPT quốc gia môn ngữ văn

Mở bài không chỉ có ý nghĩa đảm bảo cho bài văn có một cấu trúc hoàn chỉnh mà còn có nhiều ý nghĩa khác. Một mở bài ngắn gọn, súc tích, gọi tên được vấn đề và có sức lôi cuốn không chỉ tạo tiền đề cho người viết triển khai mạch văn một cách dễ dàng mà còn tạo được ấn tượng tốt đẹp đối với người chấm.

Trước khi mở bài hay, cần mở bài đúng

Nhiệm vụ của một mở bài là đặt vấn đề/nêu vấn đề mà bài văn cần phải xử lý/giải quyết. Hiểu được như thế đồng nghĩa với việc dù ta có chọn cách mở bài nào đi chăng nữa cũng không được xa rời nhiệm vụ của mở bài. Thực tế chấm thi, không ít học sinh mở bài rất dài, rất hay, rất lôi cuốn nhưng không có điểm vì không nêu được vấn đề cho bài văn.

Sau khi xác định được nhiệm vụ của mở bài, bước tiếp theo là phải làm thế nào để nhiệm vụ đó được triển khai một cách hoàn hảo nhất. Nên nêu vấn đề một cách gián tiếp hay trực tiếp, đơn giản hay kỳ công… là một câu hỏi lớn.

Nếu mở bài chỉ xác định được vấn đề cần giải quyết và nêu trúng vấn đề đó thì mới đảm bảo được tiêu chí đúng và trúng mà chưa thỏa mãn được tiêu chí hay và hấp dẫn.

Hiện nay hầu hết học sinh khi viết mở bài chỉ hướng đến thỏa mãn hai tiêu chí đầu. Điều đó khiến cho bài viết hòa lẫn với muôn vàn bài viết khác, không tạo được dấu ấn, không khơi gợi được cảm xúc cho người chấm. Mặt khác, có những học sinh không chấp nhận cách mở bài đơn giản, truyền thống, thường có xu hướng đặt vấn đề một cách mới mẻ, khác lạ, hướng đến cái hay và hấp dẫn để ngay lập tức chinh phục được người chấm. Tuy nhiên, do thiếu kỹ năng và chưa có “điểm dừng” nên đôi khi động cơ tốt đẹp đó lại cho kết quả là những mở bài lan man, không đúng trọng tâm.

Nên có cách mở bài riêng, phù hợp với yêu cầu của đề bài

Với kiểu bài nghị luận xã hội (thường là nghị luận về một tư tưởng đạo lý hoặc bài học đời sống), cần lưu ý không nên nêu trực tiếp vấn đề mà nên đặt vấn đề đó vào một phạm vi rộng hơn để dẫn dắt.

Chẳng hạn để yêu cầu trình bày suy nghĩ về vấn đề: Văn hóa ứng xử khi tham gia giao thông thì chúng ta nên mở bài bằng cách nêu lên những vấn đề chung về văn hóa ứng xử hoặc vấn đề chung về lĩnh vực giao thông rồi mới dẫn đến vấn đề trực tiếp.

Hay đề bài yêu cầu bình luận về đức tính trung thực của con người thì chúng ta phải dẫn dắt từ những phẩm chất tốt đẹp của con người nói chung…

Ngoài ra, đối với những đề bài dài, vấn đề được gửi gắm trong một mẩu truyện, bài thơ, hoặc một trích đoạn bài báo… thì ở phần mở bài học sinh không nên trích dẫn toàn bộ ngữ liệu mà phải phân tích kỹ đề bài để khái quát nên vấn đề cần giải quyết trong 1-2 câu văn ngắn gọn. Chẳng hạn đề bài cho chúng ta bài thơ sau và yêu cầu trình bày suy nghĩ:

Tôi hỏi đất: Đất sống với đất như thế nào?

– Chúng tôi tôn cao nhau

Tôi hỏi nước: Nước sống với nước như thế nào?

– Chúng tôi làm đầy nhau

Tôi hỏi cỏ: Cỏ sống với cỏ như thế nào?

– Chúng tôi đan vào nhau

Làm nên những chân trời

Tôi hỏi người:

– Người sống với người như thế nào?

Tôi hỏi người:

– Người sống với người như thế nào?

Tôi hỏi người:

– Người sống với người như thế nào?

Với đề bài này chúng ta không nên chép lại cả bài thơ mà chỉ cần khái quát nội dung là những bài học về cách ứng xử tốt đẹp trong thế giới tự nhiên và những sự trở về cách ứng xử của con người đối với con người, từ đó chúng ta sẽ có hướng giải quyết vấn đề.

Đối với dạng đề nghị luận văn học, vấn đề mở bài trở nên phong phú hơn bởi chúng ta có nghị luận văn xuôi, nghị luận thơ, nghị luận kịch, ký… và trong mỗi dạng bài nghị luận gắn với thể loại ta lại chia nhỏ hơn. Chẳng hạn, nghị luận thơ chúng ta có